Na czym polega teoria umysłu?

Teoria umysłu to zdolność do mentalizacji — czyli przypisywania innym osobom stanów psychicznych. Dzięki niej potrafimy:

• zrozumieć, że ktoś może mieć inne przekonania niż my,

• domyślić się, co ktoś czuje na podstawie kontekstu,

• rozpoznać ironię, sarkazm czy intencje ukryte między wierszami.

Klasycznym narzędziem badania tej zdolności jest tzw. test fałszywego przekonania. W jednej z wersji dziecko obserwuje, jak postać o imieniu Sally wkłada piłkę do koszyka i wychodzi. W tym czasie druga postać — Anna — przekłada piłkę do pudełka. Gdy Sally wraca, dziecko pytane jest: „Gdzie Sally będzie szukać piłki?”. Jeśli dziecko rozumie, że Sally nie wie, co się wydarzyło pod jej nieobecność, odpowie: „W koszyku”. Jeśli nie — odpowie: „W pudełku”.

Badania nad teorią umysłu

Pojęcie to zostało rozwinięte w latach 80. XX wieku przez badaczy takich jak Simon Baron-Cohen, Uta Frith i Alan Leslie. Ich badania wykazały, że dzieci ze spektrum autyzmu często nie potrafią przejść testu fałszywego przekonania, co stało się jednym z pierwszych dowodów na specyficzne trudności poznawcze związane z rozumieniem stanów umysłu innych ludzi.

Od tamtej pory teoria umysłu stała się ważnym elementem diagnostyki i terapii w pracy z osobami neuroatypowymi. Wciąż jednak zbyt rzadko mówi się o jej znaczeniu w codziennym funkcjonowaniu.

Teoria umysłu a ADHD i spektrum autyzmu

Deficyty w zakresie teorii umysłu są charakterystyczne przede wszystkim dla spektrum autyzmu. U osób z ADHD nie są one zazwyczaj pierwotne, ale mogą pojawiać się wtórnie — na przykład w sytuacjach impulsywnych lub pod wpływem deficytów uwagi, które utrudniają dostrojenie się do sygnałów społecznych.

W naszej poradni w Warszawie stosujemy test DIVA-5 w procesie diagnozy ADHD u dorosłych. Choć test ten nie bada teorii umysłu wprost, pozwala na trafne różnicowanie ADHD od autyzmu, zaburzeń osobowości czy trudności adaptacyjnych. W przypadkach niejasnych ważna może być także konsultacja psychologiczna lub neuropsychologiczna.

Praktyczne przykłady deficytów teorii umysłu

Oto trzy codzienne sytuacje, w których problemy z teorią umysłu mogą utrudniać relacje społeczne:

1. Związek partnerski — „Nie domyśliłaś się?”

Wyobraźmy sobie parę w długoletnim związku. Partnerka wraca z pracy, milczy i unika kontaktu wzrokowego. Jej partner nie pyta, co się stało — kontynuuje swój dzień, zasiadając przed telewizorem. Wieczorem wybucha konflikt: „Nawet się nie zainteresowałeś, jak mi minął dzień!”. Mężczyzna jest szczerze zaskoczony: „Ale nic nie mówiłaś…”.

Osoba z deficytem teorii umysłu może mieć trudność z zauważeniem sygnałów niewerbalnych, takich jak wyraz twarzy, napięcie w ciele czy zmiana tonu głosu. Nie wynika to z braku empatii, lecz z braku umiejętności „czytania” stanów mentalnych, jeśli nie są one bezpośrednio zakomunikowane. Tego typu trudności bywają obecne zarówno u osób z autyzmem, jak i — choć rzadziej — u dorosłych z ADHD.

2. Dziecko w przedszkolu — „Zabrał mi zabawkę!”

W przedszkolu pięcioletni Kuba bawi się klockami. Obok siedzi jego kolega Jaś, który właśnie zbudował wieżę. Kuba, nie pytając, burzy wieżę i bierze kilka klocków dla siebie. Jaś zaczyna płakać, a nauczycielka próbuje wyjaśnić Kubie, co się stało. Chłopiec wydaje się zaskoczony reakcją kolegi.

Dziecko z trudnościami w teorii umysłu może nie zdawać sobie sprawy, że inna osoba może mieć swoje emocje, pragnienia i intencje – różne od jego własnych. To nie jest przejaw „złośliwości” ani zaburzenia zachowania — to objaw niedojrzałości poznawczej. W przypadku dzieci ze spektrum autyzmu jest to bardzo typowe, ale także u dzieci z ADHD może się zdarzać, zwłaszcza w momentach silnego pobudzenia.

3. Miejsce pracy — „Dlaczego on zawsze jest taki szorstki?”

Kasia pracuje w biurze z kolegą, który nie patrzy w oczy, mówi krótko i nie angażuje się w rozmowy przy kawie. Inni pracownicy odbierają go jako chłodnego, zarozumiałego lub dziwnego. Tymczasem mężczyzna ma trudności z rozpoznawaniem i wyrażaniem emocji, a small talk jest dla niego niezrozumiałym rytuałem społecznym.

U dorosłych ze spektrum autyzmu brak automatycznego rozumienia społecznych kodów może prowadzić do izolacji, nieporozumień i stresu. Te osoby często nie wiedzą, jak dostroić się do emocji grupy lub jak zareagować empatycznie — choć wcale nie są pozbawione uczuć. Przeciwnie, bywają głęboko przejęte, ale nie wiedzą, jak to okazać.

Znaczenie teorii umysłu w psychoterapii

W procesie psychoterapii osób neuroatypowych praca nad teorią umysłu może być jednym z kluczowych elementów. Terapia nie polega na „uczeniu empatii”, lecz na rozwijaniu umiejętności rozpoznawania sygnałów społecznych i stanów mentalnych innych ludzi. Wykorzystuje się do tego m.in.:

• analizę scenek z życia codziennego,

• modelowanie i odgrywanie ról,

• pracę z emocjami (mapy emocji, identyfikacja mimiki),

• nauczanie kodów społecznych w sposób jawny, a nie domyślny.

Psychoterapia może odbywać się w nurcie poznawczo-behawioralnym, integratywnym lub schematowym, w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta. Kluczowe jest zrozumienie, że trudności z teorią umysłu to nie cecha charakteru, lecz specyficzny sposób przetwarzania informacji społecznych.

Podsumowanie

Teoria umysłu to fundament skutecznej komunikacji i relacji społecznych. Jej deficyty mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie osób z ADHD, autyzmem i innymi formami neuroatypowości. Zrozumienie tych trudności ułatwia trafną diagnozę, skuteczną psychoterapię i poprawę jakości życia.

W poradni In Altum w Warszawie oferujemy kompleksową pomoc: diagnozowanie ADHD testem DIVA-5, konsultacje psychiatryczne i psychologiczne oraz psychoterapię dla osób neuroatypowych.

Potrzebujesz wsparcia lub diagnozy? Skontaktuj się z nami — pomożemy dobrać odpowiednią ścieżkę diagnostyczną i terapeutyczną.